Osmanlı’nın kuruluşunu anlatırken en büyük tuzak, kesin bilgi sanılan efsanelerdir. Ertuğrul Gazi bunun en güzel örneğidir. Çünkü elimizde onun hayatına dair çok az sağlam bilgi var, ama etrafında muazzam bir hafıza kurulmuş.
Önce temel çerçeveyi çizelim. 13. yüzyılın ortalarında Moğol baskısı Orta Asya’dan Anadolu’ya büyük bir Türkmen hareketliliği yarattı. Kayı boyunun lideri olarak anılan Ertuğrul, Osman Bey’in babasıdır.
Rivayete göre Kayı beyi Süleyman Şah, yani bazı kaynaklara göre Gündüz Alp, Fırat’ı geçerken boğuldu. Ertuğrul, boyu Bizans sınırına götürmek istedi ama ağabeyleri karşı çıktı. Kayılar ikiye bölündü: Sungur Tekin ve Gündoğdu Ahlat’ta kaldı, Ertuğrul kardeşi Dündar’la batıya yöneldi. Bu, tahmin ettiğiniz gibi, bir göçün siyasi bir ayrışma olduğunu gösterir.
Asıl soru şudur: Söğüt’e nasıl geldiler? Bunu kesin olarak bilmiyoruz. Ruhî Tarihi’ne göre 340 kişilik bir Türk boyu Ankara civarındaki Karacadağ’a yerleşti. Ertuğrul, III. İoannis ile Alâeddin Keykubad arasındaki mücadelelere katıldı,
Karacahisar kuşatmasında yer aldı ve Keykubad’dan akıncı başılığı aldı. Sonra Söğüt kışlak, Domaniç yaylak olarak verildi. Neşrî bunu Ruhî’den aktarır. Âşıkpaşazâde ise aynı bilgileri kısaltıp Osman Bey dönemine taşır. Yani kaynaklar birbirini düzeltirken değil, birbirini dönüştürürken yazıyor.
Siyasi arka plan çok önemli. 1243'te Kösedağ’da Moğollara yenilen Selçuklu, sınır boylarında güç kaybetti. Uç beyleri yarı bağımsız hâle geldi ve Bizans’a akınlar arttı.
Osmanlı’nın doğduğu yer burasıdır: Bir imparatorluğun çöküşü, yeni bir beyliğin kuruluşuna fırsat tanıdı. Büyük devletler çoğu zaman bu şekilde, merkezin zayıfladığı yerlerde doğar.
Ölüm tarihine gelince, 1280, 1281, 1282, 1288 veya 1289 gibi seçenekler var. Yaşının 80 ya da 90 olduğu söylenir. Söğüt’te öldü, türbesini oğlu Osman yaptırdı.
Burada bir not düşmem lazım: Meşhur Yassıçemen rivayetinde Ertuğrul’un Keykubad’a yardım ettiği söylenir. Aktardığımız kaynakta Yassıçemen geçiyor ama bu yardım doğrudan belgelenmemiş. Bu yüzden onu kesin bilgi gibi anlatmayalım.
Ertuğrul’un önemi, yaptıklarından çok, arkasında bıraktıklarındadır.
