II. Mehmed, hicrî takvime göre 27 Receb 835 (30 Mart 1432) Pazar günü şafak vaktinde, devletin başkenti Edirne’de, II. Murad’ın dördüncü oğlu olarak doğdu.
Annesi Hüma Hatun’un, Babinger, Lord Kinross ve Halil İnalcık gibi isimlere göre gayrimüslim bir cariye olduğu kabul edilir. Babinger’e göre “Hüma” adı, ölümünden sonra Türk-Fars efsanelerindeki cennet kuşundan esinlenilerek verilmiştir.
Bir anlatıya göre Mehmed 1434'te Amasya’ya gönderildi, ağabeyi Ahmed’in ölümü üzerine altı yaşında Rum sancakbeyi oldu, iki yıl sonra da Saruhan sancakbeyi olarak Manisa’ya geçti. İnalcık ise altı yaşındaki bu tayini şüpheli bulur; kesin bilinen, 1443 baharında on iki yaşındayken iki lalasıyla birlikte Manisa’ya vali gönderildiğidir.
Zeki ama hırçın bir çocuk olan Mehmed’i eğitmek kolay olmadı. Babası bu yüzden heybetli ve otoriter bir din âlimi olan Molla Gürânî’yi görevlendirdi. Rivayete göre Sultan Murad hocaya bir değnek verip itaatsizlik halinde kullanmasını söyledi.
Gürânî’nin şehzadeye, dersini dinlemeyen öğrencinin dayak yemesini anlatan bir cümleyi incelettiği, Mehmed’in de durumun ciddiyetini anlayıp derslerine sarıldığı anlatılır.
Medrese hocalarının yanında Batılı isimlerden de öğrendi. Manisa sarayında İtalyan hümanist Anconalı Ciriaco, ona Avrupa tarihi ve Antik Yunan filozoflarına dair kitaplar okuttu.
Topkapı Sarayı arşivindeki şehzadelik defterinde Latin ve Arap harfleri, Roma büstlerini andıran yüz çizimleri ve Osmanlı figürleri yer alır. Arapça ve Farsçanın yanı sıra Latince, Yunanca ve İtalyancayı da iyi bilmesi bu çok kültürlü ortama bağlanır.
İslamî yazılar ise ihtiraslarını belirledi: Konstantinopolis’i fethetme arzusu Kindî ve İbn Haldun’dan ilham aldı, bir Müslüman ordusunun şehri alacağını bildiren hadis ise bu arzuyu daha da besledi.
