Timur’u anlatırken en sık yapılan hata onu ya tam bir din adamı ya da sadece bir fatih olarak görmektir. Oysa mesele daha ince. Timur dindardı, ama İslam’ı aynı zamanda siyasi amaçları için zekice kullanır, yaptığı işlere böylece meşruiyet kazandırırdı.
Burada küçük ama önemli bir not düşelim: Oğlu Şâhruh döneminde İslam hukuku Cengiz Han yasasının önüne geçti ve dönemin tarihçileri Timur’u olduğundan daha dindar göstermeye eğilim gösterdi. Yani kaynaklara her zaman temkinli yaklaşmak gerekir.
Şimdi mezhep meselesine bakalım. Timur, ulemâya Sünnîlik-Şiîlik tartışmaları yaptırır, bazen bizzat katılırdı. Horasan’da Şiî Serbedârîlerin reisi Hâce Ali b. Müeyyed’le görüşmesinde Sünnîliği destekledi.
Mâzenderan’da Şiî seyyidleri cezalandırdı. Şam bölgesinde ise Ali taraftarı bir tavır aldı ve Sünnîler onu koyu bir Şiî diye nitelendirdi. Yezid’in mezarını tahrip ettirdiği de Şiî olduğuna delil gösterilir. Ama dikkat edin: Bu bilgi yalnızca Oruç Bey’in Tevârîh-i Âl-i Osman’ında geçer, başka hiçbir kaynakta, Timurlu kaynaklarında bile yoktur. Tek kaynağa dayanan bilgiyi kesin kabul etmeyiz.
Çevresine bakalım. Baş resmi dini danışmanı Hanefi âlim Abdülcebbar Harezmî’ydi. Ruhani akıl hocası Belhli Seyyid Baraka’nın etkisindeydi ve bugün Gur-i Emir’de Timur’un yanında yatıyor.
Rivayete göre Nakşibendiliğin kurucusu Şah-ı Nakşibend’in hocası Seyyid Emîr Kulâl’i ziyaret edip hayır duası almıştır. “Rivayete göre” dedim, çünkü bu da kesinleşmiş bir bilgi değil.
Eserlerine gelince, Semerkant’ta meşhed-cami ve medrese külliyesi olarak tasarlanan Bîbî Hanım Mescidi, Yesi’de ise Ahmed Yesevî Hankahı’nı abidevi ölçülerde yeniden inşa ettirdi.
Son olarak Gur-i Emir. Veliaht torunu Muhammed Sultan Mirza 1399'da burada, çocukların eğitimi ve misafirlerin ağırlanması için bir medrese-külliye yaptırmaya başladı. Mirza 1403'te, Timur ise 1405'te vefat etti ve ikisi de buraya gömüldü.
Yapı bu yüzden “Emir’in Mezarı” anlamına gelen Gur-i Emir adıyla anıldı. Bugün Timurlu mimarisinin en önemli eserlerinden biri ve İslam türbe mimarisinin başta gelen örnekleri arasında sayılır.
