Büyük bir hükümdar öldüğünde asıl sınav arkasında bıraktığı düzendir. Kılıç Arslan’ın ardından olan da tam budur: Devlet, hükümdarla birlikte yara aldı.
Çavlı zaferin ardından hiç vakit kaybetmeden Musul’a yürüdü. Şehirde bırakılan Bozmış Bey direnemeyeceğini anladı ve şehri teslim etti. Bu, askerî açıdan akıllıca bir karardı. Sultanın eşini ve küçük oğlu Tuğrul Arslan’ı alıp Malatya’ya götürdü.
Büyük oğul Mesud ise Çavlı’nın eline düştü ve Büyük Selçuklu Sultanı Muhammed Tapar’a gönderildi. Yani sultanın çocuğu, rakip sarayda bir tür misafir, aslında rehine oldu. Orta Çağ siyasetinin klasik yöntemidir bu.
Arkadan gelen darbe de ilginçtir. 1109'da Ahlat Beyi Sökmen, şiddetli bir kış boyunca yedi ay süren kuşatmanın ardından Kılıç Arslan’ın atabeyi Humar-taş’ın elindeki Meyyafarkin’i aldı. Üstelik bazı vergileri de kaldırdı. Dikkat edin, bu bir fetih değil, bir halkı kazanma hamlesidir.
Bir de dedikodu var. Savaşın ardından Büyük Selçuklu ülkesinde Çavlı’nın yenildiği, Kılıç Arslan’ın Bağdat’ı aldığı söylentisi yayıldı. Muhammed Tapar o sırada Haşhaşîlere karşı cihad ilan etmişti ve bu habere endişelenip hareketi durdurdu.
Haberin asılsız olduğunu öğrenince yeniden devam etti. Bakın, bir sultan ölüyor ama adı hâlâ bir imparatorluğun planlarını değiştirebiliyor. Bu, ona gösterilen saygının en dolaylı ifadesidir.
Halk onu nasıl gördü? Ermeni tarihçi Edessalı Mateos, ölümünün Hristiyanlar için bir yas olduğunu yazar, çünkü hükümdar alicenap ve hayırseverdi. Malatya kuşatmasında Süryaniler, kendi hâkimleri Gabriel yerine Kılıç Arslan’ı tercih etti. Bu ufak ama çok anlamlı bir detaydır: Bir hükümdarın başarısı, fethettiği halkın onu nasıl karşıladığıyla da ölçülür.
Ölümüyle ülke, Süleyman Şah sonrasından bile beter bir buhran yaşadı. Geride Şahin Şah, Mesud, Arap ve Tuğrul Arslan adlı dört oğul kaldı. Bazı kaynaklar Göksün adlı beşinci bir oğuldan söz eder.
Son olarak mezarı. Uzun süre kayıp sayılan mezar için 12 Ocak 2021'de Dicle Üniversitesi Rektörü Mehmet Karakoç, Silvan’da, Orta Çeşme Parkı’ndaki türbede Kılıç Arslan ile kızı Saide Hanım’a ait iki mezarın bulunduğunu duyurdu. Bunu iki tarihçi, bir sanat tarihçisi, bir arkeolog ve bir yazma eser uzmanından oluşan komisyonun tespit ettiği belirtildi.
