Celaleddin Harezmşah, Harezmşah Alaaddin Muhammed’in oğludur. Annesi Hint asıllı bir cariyeydi. Asıl adı Mengüberti’dir, Celaleddin ise ona verilen unvandır. Adı için en yaygın iki yorum vardır: “burnunda doğum beni olan” anlamındaki Mengburni ve “bin askere bedel” anlamındaki Mingirini. Babası, Kıpçak asıllı anneden doğan kardeşi Uzlagşah’ı veliaht yapmıştı.
Ancak Alaaddin Muhammed 1220 Aralığı’nda Hazar Denizi’ndeki bir adada ölmeden önce Celaleddin’i veliaht tayin etti ve tahta o geçti. Kendisine “Şah” denmesini istemedi, “Sultan” denmesini buyurdu.
1221'de Moğollar Ürgenç’i yerle bir edince komutanlar Uzlagşah’ı tahtta görmek istedi. Celaleddin ihanetten şüphelenip şehri terk etti ve Gazne’ye çekilerek yeni bir ordu kurdu. 1221'de Pervan’da Şiki Kutugu Noyan’ın 30.000 kişilik ordusunu yendi. Bu, Moğolların ilk büyük yenilgisi olarak tarihe geçti ve onların yenilmez olduğu efsanesini yıktı. Ama zaferin ardından Harezmli ileri gelenler arasında anlaşmazlık çıktı.
Cengiz Han komutayı bizzat üstlenip üzerine yürüyünce Celaleddin Gazne’yi bırakmak zorunda kaldı. 24 Kasım 1221'de İndus kıyısında Cengiz Han büyük ordusuyla bir anda saldırdı. Celaleddin’in ordusu ve sivil muhacirler nehirle Moğollar arasında kaldı. Büyük bir katliam yaşandı. Celaleddin, cariyesinin ve çocuklarının Moğolların eline geçmemesi için öldürülmesini emretti, kendisi küçük bir birlikle nehri geçti.
Hindistan’da üç yıl kaldı. Delhi Sultanı İltutmuş destek vermekten çekindi, ancak Celaleddin bölgede akınlar yaptı. 1224'te İran’a döndü, Kirman, Fars ve Irak-ı Acem’i yeniden denetimine aldı, ardından Tebriz’i başkent yaparak devletini toparlamaya çalıştı.
Moğollara karşı çevre devletlerden yardım istedi, ama kimse yardım etmedi. Yeni devleti ayakta tutmak için büyük kaynağa ihtiyaç duyuyordu. 1225'te Gürcistan’a sefere çıktı, Garni’de Gürcüleri yendi. Ancak Kirman’da Burak Hacib’in isyanı yüzünden Tiflis’e ilerleyemeden geri döndü. İkinci seferinde 9 Mart 1226'da Tiflis’i aldı. Dönemin kaynakları şehrin yağmalandığını ve büyük kiliselerin yıktırıldığını anlatır.
Sonu Anadolu’da geldi. 1230'da sekiz aylık kuşatmayla Ahlat’ı aldı. Abbasi Halifesi ve Selçuklu Sultanı Alaaddin Keykubad onu vazgeçirmek istedi, ama dinlemedi. Eyyûbîlerle ittifak yapan Keykubad, Ağustos 1230'da Erzincan yakınlarındaki Yassıçemen’de onu üç gün süren bir muharebede yendi.
Rivayete göre bu savaşta Ertuğrul Gazi’nin Selçuklulara yardım ettiği ve karşılığında Söğüt ile Domaniç’i aldığı anlatılır, ancak bu bilgi için kaynak gösterilmemiştir. Yaralı Celaleddin Meyyafarikin’e çekildi. Orada kardeşinin ölümüne neden olduğu gerekçesiyle bir eşkıya tarafından öldürüldü.
Moğollara karşı direnebilen neredeyse tek isim olduğu için Doğu edebiyatında efsaneleşti. Namık Kemal onun hayatını “Celalettin Harzemşah” adlı oyununa konu etti. Özbekistan’da bugün ulusal kahraman sayılır. 1998'de 800. doğum yıldönümü için kararname çıkarıldı, Harezm’de heykeli dikildi, adı caddelere verildi. 2000'den beri de askerî başarı gösteren komutanlara “Menguberdi Nişanı” verilir.
